LGBTi

TÜRKİYE’DE LGBTİ MAHPUSLAR(1)

Türkiye’de LGBTİ mahpuslar, ancak son yıllarda kamuoyunun gündemine girebilmiş ve sorunları tartışılmaya başlamıştır. Bu durumda homofobik ve transfobik bakış açısının ve ne yazık ki hapishanelerle ilgilenen STÖ’lerin yeterince ilgili olmayışının etkili olduğu söylenebilir. 

Hapishanelere ve mahpuslara ilişkin veriler elde edebilmenin zorluğu, söz konusu olan LGBTİ’ler olduğunda daha da artabilmektedir. Adalet Bakanlığı, bilgi edinme başvuruları veya soru önergeleri olmadan LGBTİ mahpuslara ilişkin veri paylaşmamaktadır. Bu durum, LGBTİ mahpuslara ilişkin raporlama faaliyeti yürütmeyi zorlaştırmaktadır.

Hapishanelerde tutulan LGBTİ’lere ilişkin ulaşılabildiğimiz ilk sayısal verileri Ceza İnfaz Sistemi’nde Sivil Toplum Derneği’nin de katkısıyla CHP milletvekili Melda Onur tarafından Adalet Bakanlığı’na verilen soru önergesinin cevapları üzerinden edinebiliyoruz. Bu cevapta 15 Nisan 2013 tarihinde Türkiye hapishanelerinde “farklı cinsel yönelimleri olan” 81 tutuklu ve hükümlünün bulunduğu söylenmiştir. 

 

5 Temmuz 2013 tarihinde CİSST’in Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğüne yaptığı bilgi edinme başvurusunun sonucunda ise 15 Mayıs 2013 tarihi itibariyle Türkiye’nin 18 ayrı hapishanesinde 79 LGBTİ mahpus olduğu öğrenilmiştir. 

Türkiye’de LGBT Mahpuslar – 24 Temmuz 2013

Mahpus Sayısı

Hapishane Sayısı

Hapishaneler

11

1

Maltepe

1

Eskişehir

7

2

Antalya L, Metris 2

6

4

Alanya L, Ankara 2 L, Bafra T, Kocaeli 2 T

5

Çorum

4

1

Ankara 1 L

3

1

Kocaeli 1 T

2

2

Adana E, Buca

1

5

Afyonkarahisar E, Burdur E, Nevşehir E, Sivas E, Tokat T

2014 yılının Mayıs ayında yapılan bilgi edinme başvurusuna verilen cevapta Türkiye hapishanelerinde 95 LGBTİ mahpus olduğu bilgisi verilmiş fakat LGBTİ mahpusların kaçının hangi hapishanelerde tutulduğu açıklanmamıştır. 

LGBTİ mahpusların genel tablosu çıkarılmaya çalışılırken dikkat çekilmesi ve gözden kaçırılmaması gereken iki ayrıntı vardır:

1- Melda Onur’un soru önergesinde verilen cevaba göre 15 Nisan 2013 tarihinde hapishanelerde LGBTİ’lerin “22’si adam öldürme, 30’u yağma, 14’ü hırsızlık, 6’sı uyuşturucu, 3’ü cinsel saldırı, 2’si konut dokunulmazlığını ihlal, 2’si başkasına ait kredi kartını izinsiz kullanma, 1’i kamu malına zarar verme, 1’i de yaralama fiilleri nedeniyle hapishanede tutulmaktadır”. Bu fiillerden anlaşıldığı üzere LGBTİ bireylerin hapsedilmelerine sebep olan fiillerinin başlıca nedenleri can güvenliklerinin olmayışı ve geçim kaynaklarından mahrum bırakılmalarıdır.  

2- Soru önergesi neticesinde öğrenilen bir diğer bilgi ise LGBTİ bireylerin yargılama süreçlerinde olumsuz ve ayrımcı tutumlarla karşılaştıkları üzerinedir. 

 

Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü’nün cevabında mahpusların 8’inin tutuklu 71’inin hükümlü olduğu görülmektedir. Yani LGBTİ mahpusların yaklaşık 10’da 1’i tutukludur.  17 Temmuz 2013 tarihli veriye göre ise Türkiye’deki mahpusların 26.809’u tutuklu 105.419’u hükümlüdür. Bu da yaklaşık 5’te 1’i oranındadır. Bu rakamlar, LGBTİ mahpusların hükümlülük oranının mahpusların geneline oranla iki kat fazla olduğunu göstermektedir. LGBTİ mahpusların dava sürelerine ilişkin veriye sahip olamasak da bu farklılıktan yola çıkarak LGBTİ bireylerin dava süreçlerinin diğer mahpuslara oranla hızlı işlediğini ve olumsuz önyargılardan kaynaklı olarak kısa süre içerisinde cezalandırıldıklarını söylemek mümkündür. Bu, ciddi ve araştırılması gereken bir iddiadır. 

LGBTİ Mahpusların Özel İhtiyaçları ve Sorunları

  • Tecrit

CİSST’in yaptığı bilgi edinme başvurusuna verdiği cevapta Genel Müdürlük, LGBTİ mahpuslar “ortak kullanım alanı ve sosyal faaliyetlere çıkartılırken diğer hükümlü ve tutuklularla bir araya gelmeyecek şekilde planlama yapılır” demiştir. Bu bilgi ile yukarıdaki tabloyu birlikte okuduğumuzda LGBTİ mahpusların bir kısmının tek kişilik hücrelerde tutulduklarını söyleyebilmek mümkündür. Mahpusların cezalarına ek olarak ‘tecrit’e maruz kaldıkları açıktır. 8 ay boyunca avukat görüşü hariç olmak üzere kapatıldığı 7 metrekarelik hücresinden dışarıya çıkarılmayan bir LGBTİ mahpusun başvurusu üzerine Türkiye’nin 2012 yılının Ekim ayında AİHM tarafından mahkum edilmiş olması önemli bir göstergedir.(2)

Bu konudaki en güncel veriyi Temmuz ve Ağustos 2015 aylarında Alanya L Tipi Kapalı Hapishanesi’nde tutulmakta olan LGBTİ mahpusların mektuplarından edinebilmek mümkün. Mahpuslar yazdıkları mektuplarda hapishanenin kapasitesinin dolu olmasından dolayı kendilerine koğuş açılamadığını ve bu hapishanede tutulan LGBTİ’lerin hepsinin tekli hücrelerde olduğunu belirtmektedirler. Bu durum, LGBTİ mahpusların tecrit edilmelerinin yanı sıra bir hapishanede kapasite sorunu yaşandığında bir ceza anlamına gelen tekli hücrelere alma uygulamasının ilk “kurbanları”nın LGBTİ mahpuslar olduğunu göstermektedir.

  • Kötü Muamele

Güvenlik gerekçesiyle diğer mahpuslarla biraraya getirilmeyen LGBTİ mahpuslar ayrı koğuşlarda veya tek olarak tutulmaktadır. Özellikle tek tutulma durumu bir çok kötü muameleye zemin hazırlamaktadır. 

Anlatımları dışarıya ulaşabilen LGBTİ mahpusların bir çoğu, taciz, tecavüz ve kötü muameleyi dile getirmektedir. (3) Bu anlatımlar, hapishanelerde tutulan LGBTİ mahpusların başlıca sorunlarından birisini de kötü muamelenin oluşturduğunu göstermektedir. Bu konu özelinde yakın zamanda Eskişehir H Tipi Hapishanesi’nde 2 askerin tecavüzüne uğradıkları gerekçesiyle Bolu Hapishanesi’ne gönderilen ve burada da hapishane personelinin saldırılarına maruz kalarak, açlık grevi yapan ve sağlık durumları kötüye giden trans mahpusları örnek olarak göstermek mümkündür.(4)

  • Erkek hapishanelerinde LGBTİ mahpuslar

LGBTİ mahpusların neredeyse tamamı erkek hapishanelerinde tutulmaktadırlar (Bunun tek istisnası cinsiyet geçiş operasyonunun ardından edindiği yeni nüfus cüzdanına göre bir hapishaneye gönderilmektir). Bu durum, özellikle eşcinsel erkekler ve trans kadınlar için bir çok olumsuzluğa yol açmaktadır. Öncelikli olarak bu mahpusların hapishaneye girişlerinde ve hastaneye, mahkemeye gidişleri esnasında erkek gardiyanlar tarafından aranmaları ciddi bir kötü muamele anlamına gelmektedir. Ayrıca bu hapishanelerde kantinler erkek mahpusların ihtiyaçlarına göre düzenlendiği için LGBTİ mahpuslar tüm ihtiyaçlarını kantinden karşılayamamaktadırlar. Örneğin kantinlerde trans mahpuslar için fazlasıyla önemli olan cımbız, ağda, kadın iç çamaşırı, topuklu ayakkabı gibi ihtiyaçlar bulunmamaktadır.(5) Bu konudaki idari eksikliği sivil toplum kapatmaya çalışmaktadır. Aileleri ve yakın çevrelerinden maddi destek alamayan mahpuslar ihtiyaçları için LGBTİ derneklerine mektuplarla ulaşabilmekte ve ihtiyaçlarını dile getirmektedir.(6)

  • Sağlık ihtiyaçları ve hormon kullanımı

LGBTİ mahpuslar, hormon kullanımı gibi özel sağlık ihtiyaçlarına, cinsiyet geçiş süreçleri gibi özel süreçlere ve estetik olarak görülebilecek kimi uygulamalara sahipler. Hapishaneler, bu ihtiyaçların karşılanması konusunda da sıkıntıların yaşandığı mekanlardır. 

Hapishanelerde tutulan insanların, doktorunu, tedavi veya operasyon tarihini, daha da önemlisi ilacını belirleyebilme hakları yoktur. Hangi tarihte, hangi hastaneye sevk edilmişse oraya gitmek ve hangi ilaç yazılmışsa onu kullanmak zorundadır. LGBTİ mahpuslar için bu sınırlamalar daha da yakıcı sorunlara yol açmaktadır. Mahpuslar, geçiş süreçlerine dair hiçbir bilgisi olmayan doktorlarla yüz yüze kalmakta, bazı sağlık ihtiyaçları “estetik” olarak görüldüğü için karşılanmamakta, sağlık masraflarını mahpusların karşılaması beklenilmektedir. Ek olarak LGBTİ mahpuslar kullanmak zorunda oldukları hormon ilaçlarını seçememekte, doktorun istediği yan etkisi fazla olan bir hormon ilacı kullanmak zorunda bırakılabilmektedir.

LGBTİ mahpusların anlatımları göstermektedir ki bazı mahpuslara kontrolsüz bir şekilde hormon ilacı verilirken bazılarının ihtiyacı olduğu halde hormon ilacı kullanmasına izin verilmemektedir. CİSST’in hangi mahpuslara ne ölçüde, hangi hormon ilaçları verildiği yönündeki bilgi edinme başvurusuna “özel bir çalışma, araştırma ve inceleme” gerektirdiği gerekçesiyle cevap verilmemiştir. 

  • Cinsiyet Geçiş Süreci

Trans mahpusların cinsiyet geçiş ameliyatları tutuklu bulundukları süre içerisinde yapılabilmektedir. 2015 yılı içerisinde Türkiye’de ilk defa bir trans kadın cinsiyet geçiş ameliyatını masrafları da devlet tarafından ödenerek hapishanedeyken yaptırabilmiştir. LGBTİ derneklerinin ve insan hakları alanındaki STÖ’lerin de müdahil olduğu bu süreçte Bülent Ecevit Üniversitesi ve Marmara Üniversitesi’nde mahkûm koğuşu açtırılmış ve bu ameliyat gerçekleştirilmiştir. (7)

CİSST’in Türkiye hapishanelerinde cinsiyet geçiş ameliyatı olan ve ameliyat için başvuran hükümlü ve tutuklu sayısına dair bilgi edinme başvuruları, Adalet Bakanlığı’nın elinde bu konuda herhangi bir istatistiki veri olmadığı gerekçesiyle cevapsız bırakılmıştır. “Cinsiyet geçiş ameliyatı olmak isteyen tutuklu veya hükümlü hangi kurum ve kuruluşa nasıl başvurabilir?” sorusuna ise Türk Medeni Kanunu’nun 40’ıncı maddesinin anlatımıyla yetinilerek hapishaneler özelinde bir cevap verilmemiştir. 

LGBTİ mahpuslar, hapishanede gerçekleşen ilk cinsiyet geçiş ameliyatını emsal göstererek yeni başvurular yapıyor olsalar da aradan geçen süre içerisinde yeni bir ameliyat olmaması, bu sürecin LGBTİ ve insan hakların alalarındaki STÖ’lerin müdahilliğinde yürütülmesi gerektiğini göstermektedir.

LGBTİ Hapishanesi

LGBTİ mahpusların durum ve ihtiyaçlarına dair yapılan başvuru ve çalışmaların da etkisiyle Adalet Bakanlığı ve Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü LGBTİ mahpusların tecrit, ortak kullanım alanlarına çıkarılmama, sosyal aktivitelerden yararlandırılmama benzeri sorunlarını ortadan kaldırmak iddiasıyla tüm LGBTİ mahpusların bir araya toplanacağı bir hapishane inşa etmeyi planlamıştır. 

İlk olarak Adalet Bakanlığı’nın CİSST’in 5 Temmuz 2013 tarihli bilgi edinme başvurusuna verdiği 24 Temmuz 2013 tarihli cevapta dile getirdiği “LGBTİ hapishanesi” projesi neredeyse tüm LGBTİ ve insan hakları alanlarındaki derneklerin eleştirilerine yol açmış ve 6 Ocak 2015 tarihinde “Endişeliyiz” başlığı altında eleştirileri ve önerileri içeren bir basın duyurusu yayınlanmıştır.(8)

Adalet Bakanlığı, 23 Mart 2015 tarihli bilgi edinme başvurusuna verdiği cevapta da bu projenin devam ettiğini ifade ederek aşağıdaki bilgileri vermiştir:

“Genel Müdürlüğümüzce 7-8 ceza infaz kurumunun bulunduğu kampüslerin birinin bünyesinde bir bölüm oluşturulması düşünülmektedir. Ancak farklı cinsel tercihi olan mahkumlar için yeni yapılacak ceza infaz kurumunun ne zaman ve nereye yapılacağı konusu belli olmamakla birlikte proje aşamasında olup çalışmalar devam etmektedir.” 

LGBTİ hapishanesi projesi, mahpusların, ilgili STÖ’lerin ve bu alanda çalışan akademisyenlerin görüşleri alınmadığı; mahpusları Türkiye’nin bir çok ilinden tek bir hapishaneye “sürgün” edeceği ve onları sosyal çevrelerinden koparacağı; tutuklandıkları ilde davaları sürdüğü için yargılamayı zorlaştıracağı; LGBTİ’lere yönelik ayrımcılığı devlet eliyle mimari olarak da kurumsallaştıracağı; burada tutulan mahpusları damgalayacağı; ailelerine açılmamış olan LGBTİ bireylerin kendi istekleri dışında ifşa edeceği; yapılması planlanan bu hapishanenin mimarisine dair hiçbir ayrıntının bilinmediği; her ne kadar güvenlik gerekçesi öne sürülse de mahpuslara yönelik personelden kaynaklı sorunların önüne geçilemeyeceği ve buraya kimlerin, hangi koşulda getirileceğinin bilinmemesi nedenleriyle tartışılmaya ve eleştiriye açıktır.

  • Yabancı uyruklu LGBTİ mahpusları zorda bırakan ayrım

LGBTİ hapishanesinin yaratacağı olumsuz durumları tartışırken bu tutumları destekleyen güncel bir problemle karşılaşmaktayız. İstanbul Maltepe Hapishanesi’nde LGBTİ mahpusların birlikte kaldıkları yabancı uyruklu LGBTİ mahpuslar, yabancı oldukları gerekçesiyle yabancı mahpusların tutulduğu 3 No’lu L Tipi Ceza İnfaz Kurumu’na sevk edilmiştir. Ailelerinden ve konsolosluklardan destek göremeyen yabancı LGBTİ mahpuslar, Türkiyeli LGBTİ mahpusların yardımlarından da mahrum kalmışlar, ihtiyaçlarını karşılayamaz duruma gelmişlerdir. Yabancı uyruklu LGBTİ mahpusların mağduriyetlerinin giderilmesine ilişkin CİSST girişimiyle 29 kuruluşun imzasıyla basın duyurusu yazılmış ve bu durum eleştirilmiştir.(9)

Öneriler

LGBTİ mahpusların cinsel kimlik ve cinsel yönelimleri dikkate alınarak kendilerine özgü ihtiyaçları olduğu unutulmamalıdır. Bu ihtiyaçlar ve LGBTİ mahpusların kendilerine özgü sorunları da dikkate alınarak hapishanelerde özel düzenlemeler yapılması gerektiği açıktır. Adalet Bakanlığı ve Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü da “LGBTİ Hapishanesi” girişiminde görülebileceği gibi bu konuda adımlar atmakta ancak bu adımları atarken “doğrusunu ben bilirim” anlayışıyla hareket etmektedir. LGBTİ mahpusları ilgilendiren kararlar alınırken LGBTİ mahpusların, bu alanda çalışan derneklerin, STÖ’ler ve akademisyenlerin görüşleri alınmalı ve sürece müdahil olmalarının kanalları devlet eliyle yaratılmalı, görüşlerin açık bir şekilde tartışılabildiği süreç şeffaf bir şekilde yürütmelidir.  

Ayrıca, LGBTİ mahpusların tecrit, kötü muamele kantin ihtiyaçlarının karşılanmaması, hormon ilaçlarına erişimlerinde düzensizlik, “estetik” olarak görülen sağlık giderlerini kendilerinin karşılamasının istenmesi gibi sorunlarının çözümleri için hızlıca adımlar atılabilmelidir.

 

 

 

(1) Türkiye hapishanelerindeki LGBTİ mahpusların durumu bilgi edinme başvuruları, soru önergeleri, araştırmalar, mahpuslarla yapılan görüşmeler ve mektuplaşmalar neticesinde öğrenilmektedir. Bu bilgilerden oluşan ayrıntılı bir incelemeyi şurada bulabilirsiniz:

Hilal Başak Demirbaş, “LGBTİ Mahpusların Güncel Sorunları”, Hapishanede Engelli, Yabancı LGBTİ Olmak, TCPS Kitaplığı, İstanbul Haziran 2015, 89-101

 

(2)  http://www.radikal.com.tr/turkiye/cezaevinde_oteki_olmak_cok_zor-1159600 Erişim Tarihi 19.05.2015

 

(3)  LGBTİ mahpusların bu konuya dair anlatımları için Hapiste LGBTİ bloğumuza bakılabilir https://lgbthapiste.wordpress.com 

 

(4)  https://lgbthapiste.wordpress.com/2015/08/17/trans-mahpuslara-yonelik-ha... Erişim Tarihi 19.08.2015

 

(5)  https://lgbthapiste.wordpress.com/2014/08/08/mahpusa-cimbiz-ve-makas-neden-verilmez/ Erişim Tarihi 31.05.2015

 

(6)  Bu alanda çalışan LGBTİ Derneklerinden Pembe Hayat LGBTT Dayanışma Derneği’nin çalışmaları için bkz: http://www.pembehayat.org/haberler.php?id=735 Erişim Tarihi 11.08.2015

 

(7)  https://lgbthapiste.wordpress.com/2014/11/12/hapishanelerde-cinsiyet-degisimi-ameliyati-icin-duzenleme/ ve  http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=17930  Erişim Tarihi 31.05.2015

 

(8)  https://lgbthapiste.wordpress.com/2015/01/07/544/ Erişim Tarihi 31.05.2015

 

(9)  https://lgbthapiste.wordpress.com/2015/07/14/maltepe-hapishanesindeki-lgbti-mahpuslar-icin-28-kurulusun-imzasiyla-basin-duyurusu/ Erişim Tarihi 11.08.2015